Aan het woord is: Pieter Stierman (68), hij woont in Lelystad en is voorzitter van de stichting One Fine Day.

In oktober vorig jaar ging ik als projectmanager bij ReumaNederland (voorheen Reumafonds genaamd) met pensioen. Ik wilde niet achter de beroemde geraniums gaan zitten. Dus toen ik werd benaderd om mijn kennis en kunde in te zetten voor een Lelystadse stichting, was ik snel overstag. Het toenmalig bestuur van de stichting One Fine Day zocht voor een nieuw te vormen dagelijks bestuur een voorzitter. Dat heb ik met veel plezier op mij genomen. Met name de doelstelling van de stichting om kinderen met een beperking een geweldige dag op het water te bezorgen, spreekt mij heel erg aan.

Dagjes zeilen voor kinderen met een beperking
One Fine Day organiseert vaartochten op het IJsselmeer en Markermeer voor kinderen van zes tot achttien jaar met een beperking of met een langdurige ziekte. Zij, en ook hun begeleiders zoals gezinsleden en verzorgers, kunnen door het buiten zijn een dagje ontspannen en even afstand nemen van de dagelijkse moeilijkheden. Ze varen mee op grote tweemasters zoals de Abel Tasman, de Bounty en de Hoop. Deze zeilboten maken deel uit van de historische vloot van Kampen en hebben als thuishaven Lelystad. Ze bieden plaats voor groepen van twaalf tot honderd kinderen met begeleiding.
De kinderen krijgen opdrachten en als ze ertoe in staat zijn, mogen ze ook meehelpen met zeilen, de catering en aan het roer staan. De dagjes kunnen we organiseren dankzij de steun van vele donateurs en sponsors, en natuurlijk de vrijwilligers. De stichting One Fine Day bestaat al ruim twintig jaar en heeft in totaal al meer dan zesduizend kinderen een onvergetelijke dag bezorgd.

Varen nu niet mogelijk
Het zijn kwetsbare kinderen voor wie we de dagjes organiseren en de groepen zijn flink groot. Dus in coronatijd ligt het varen stil. Heel erg jammer, want het doet de kinderen en hun begeleiders altijd zo goed. Zoals een organisatie voor kinderen met onder meer autisme ons na afloop schreef in een bedankbrief: 'Er is al zo weinig voor onze kinderen en vaak zitten ze in een vergeethoekje. Toen we de uitnodiging kregen, werden we totaal overrompeld.'
Ook de schippers en de andere vrijwilligers missen het. Met name de interactie tussen de bemanning van de schepen en de kinderen. Elke tocht is er weer veel gezelligheid en onbevangenheid, daar kijken we met zijn allen erg naar uit.
Ondanks de crisis staan de werkzaamheden van het dagelijks bestuur niet op een laag pitje. Zoals het onderhoud van een schip dat als het stilligt gewoon doorgaat, gaat ook het onderhoud aan de stichting gewoon door. Denk aan het actualiseren van de website, het aanschaffen van een nieuw CRM-systeem en de blijvende zoektocht naar sponsoren en ook naar vrijwilligers. Zo zijn we momenteel naarstig op zoek naar een webmaster, een socialemedia-redacteur en een relatiebeheerder.

Ik mis de (klein)kinderen
Ondanks het feit dat ik mij niet hoef te vervelen, is door COVID-19 mijn wereld en die van de stichting wel veranderd. Zoals de schippers de kinderen missen, geldt dat voor mij ook. Daarnaast zie ik mijn vier kleinkinderen ook een stuk minder. Onze jongste kleindochter van vijf maanden zien we nu uit de verte en dat is een hard gelag. We weten dat we hierin als opa en oma niet alleen staan, er zijn meer mensen met dat probleem. Maar het blijft zuur.

Vaststaat dat we in een sterk veranderende wereld leven. Het virus zal nog wel een hele tijd bij ons blijven en afhankelijk van de ontwikkeling van een vaccin of medicijn zullen we met een anderhalvemetersamenleving te maken hebben. Zoals onze Johan Cruyff ooit zei dat ieder nadeel ook zijn voordeel heeft, hoop ik dat we met name onze kijk op het milieu, economische waarden en de gezondheidszorg opnieuw tegen het licht houden en weer herontdekken dat we onze planeet toch wat beter moeten hoeden.

Zee maakt mijn dag goed
Als iemand met Schevenings bloed in de aderen heeft de zee altijd al een behoorlijke invloed op mij gehad. Ook in deze wat moeilijke tijd speelt dat een rol. Met name de schilderijen van Mesdag kunnen mijn dag weer goed maken als het soms wat onrustig in mijn hoofd is. Virtueel varen op zee rond de tijd van Oud Scheveningen van voor de oorlog is voor mij een rustmomentje. Gelukkig dat er zoiets als internet bestaat.

Horizon afspeuren
Ik vaar zelf op onze schepen een heel enkele keer mee, niet virtueel maar voor het echie. Ik word er altijd weer heel blij van als ik vanuit mijn werkkamer over het Markermeer kijk en een van onze grote zeilschepen voorbij zie varen. Nu is het erg rustig op het water. Het is een triest gezicht als ik al de prachtige zeilschepen stil langs de kade van de haven zie liggen zonder de gewoonlijke bedrijvigheid aan boord. Het is helaas nog onvoorspelbaar wanneer en hoe we weer kunnen gaan varen. Zoals onze schippers door hun kijker de horizon afspeuren voor een veilige vaart, zo speur ik de horizon af naar onze toekomst, wetende dat we uiteindelijk toch weer van een mooie zonsopkomst kunnen genieten.

Aan het woord is: Connie Lau, (47), zij woont in Hongkong en schreef de onderstaande tekst, die ik uit het Engels vertaalde.

Als buren van China zaten we in de voorhoede van COVID-19, dat ongeveer drie maanden geleden uitbrak, rond de vieringen van het Chinees Nieuwjaar. Ik vond het beangstigend om de cijfers van infecties en overlijdens dagelijks te zien oplopen terwijl er nog zo weinig over de ziekteverwekker bekend was. Het zorgelijkst vond ik dat je COVID-19 gemakkelijk blijkt te kunnen overdragen terwijl je zelf wekenlang zonder merkbare symptomen kunt rondlopen. Het maakt het opsporen lastig. Hongkong is zeer dichtbevolkt*. Er zijn wijken waar alleen appartementengebouwen staan. Vrijwel niemand van de mensen die daar woont, heeft een eigen kamer. Dus het infectierisico is groot.
Gelukkig zijn er in Hongkong sinds de uitbraak van SARS in 2003 experts in besmettelijke ziekten die klaar staan. Wat ook helpt, is dat mensen in het algemeen gewend zijn om te zorgen voor goede thuishygiëne. Ze gebruiken producten van verdund bleekwater en alcohol. De meesten dragen ook een mondkapje voor de veiligheid van zichzelf en anderen in openbare gelegenheden. De infectie- en overlijdenscijfers van COVID-19 zijn niet hoog.

Hamsteren
Weerstand tegen de lockdown en social distancing was er in eerste instantie weinig, totdat we een paar weken verder waren en de economische impact duidelijk voelbaar werd. De hardste klappen voelden winkels, het openbaar vervoer, het toerisme, de horeca, sportscholen, schoonheidssalons. En het is nog wel een tijd wat uitzichtloos, want de overheid heeft ons voorgehouden er rekening mee te houden dat we het nog in 2021 zullen voelen.
Ik vond het raar om te zien hoe de paniek het won van de nuchterheid. Mensen gingen massaal rijst, toiletpapier en schoonmaakproducten inslaan. Ik zou het begrepen hebben als het zou zijn gegaan om mondkapjes, want daaraan was een ernstig tekort. Maar rijst en toiletpapier?! Mijn complottheorie is dat het om zakelijke grofheid ging. Dat er bewust geruchten verspreid werden over bevoorradingsproblemen om schaamteloos geld te slaan uit de menselijke kwetsbaarheid in die donkere tijden. Het toonde ook een lelijke kant van de menselijke natuur om te hamsteren om egoïstische redenen. Ongelooflijk.

Drukte keert terug
En dan loop ik even snel door de COVID-19-tijd heen naar de afgelopen weken. De terugkeer van inwoners van Hongkong uit het buitenland leidde tot een nieuwe golf van besmettingen. Die was snel onder controle en de laatste twee weken zijn er geen besmettingen bij gekomen. Een zucht van verlichting na weken van discipline. Mensen smachten naar een verandering van omgeving buiten de vier muren van hun woning en het zomerse weer is te mooi om binnen te zitten. Het voelt alsof Hongkong staat te trappelen om terug te keren naar de gebruikelijke drukte. In de straten wemelt het weer van de mensen die naar hun werk gaan en de regering heeft eetgelegenheden geadviseerd de regels voor social distancing te versoepelen door niet vier maar acht personen aan een tafel toe te staan. Het is een voorzichtig opheffen van de lockdown in fases, maar niet voor bars, sportscholen, massagepraktijken, bioscopen of openbare sportveldjes, die blijven nog gesloten.

Elke keuze bewust maken
Een grote verandering in mijn dagelijks leven vind ik dat ik me bewuster moet zijn van elke beslissing, hoe klein die ook is. Alles om zoveel mogelijk te voorkomen dat ik ziek word of kom te overlijden, of dat ik anderen besmet. Neem boodschappen doen. Ik moet nadenken over het tijdstip en de route om drukte te voorkomen, dat ik een mondkapje op doe als ik mijn appartement uit stap, dat ik zo weinig mogelijk deurklinken en liftknopjes aanraak, dat ik voldoende afstand houd tot anderen in de supermarkt, dat ik thuis mijn handen met alcohol schoonmaak, dat ik mijn kleren verwissel voor schone, dat ik mijn gekochte artikelen schoonmaak voordat ik ze in de (koel)kast zet en dat ik het blad waarop ik de boodschappen bij binnenkomst even op had gezet, grondig poets. En ga zo maar door. Ik ben ook voorzichtig omdat ik hier woon samen met mijn ouders van in de zeventig en tachtig, die een groot risico lopen COVID-19 te krijgen. Daarbij is het zo dat oudere mensen minder snel de nieuwe COVID-19-gewoontes aanleren. Dus ik houd dat in de gaten als ze weggaan en thuiskomen. Kortom, ik denk dat we door COVID-19 onze keuzes in het dagelijks leven bewuster maken, ook gewoontes waar we niet bij nadachten hoe we ze deden. Social distancing is niet moeilijk voor mij, omdat ik van nature iemand ben die graag thuis is.

Thuiswerken
Ik heb nu geen werk, ik ben me aan het oriënteren op een nieuwe baan. Ik maak me wel zorgen over de arbeidsmarkt aangezien er nog geen vaccin op korte termijn beschikbaar is. Bedrijven zijn nu huiverig om mensen aan te nemen en sollicitatieprocedures duren veel langer. De toekomst is onvoorspelbaar. Ik kan alleen maar hoopvol blijven en bij de dag leven. Het goede van geen werk hebben is dat ik nu de tijd heb om te experimenteren met bakken. Ik maak mijn eigen brood. Het ziet er niet zo smakelijk uit als wanneer ik het in de winkel haal, maar het is eetbaar. Gisteren heb ik ook bananenbrood gemaakt. Daar moet de volgende keer wat minder suiker in, haha.
De meeste sollicitatiegesprekken die ik voer, vinden plaats via videobellen en vrijwel alle gesprekspartners zitten dan thuis. In andere delen van de wereld vinden mensen het fijn om flexibiliteit in hun werk te hebben en voor langere tijd vanuit huis te werken. Dat geldt veel minder in Hongkong. Grotere bedrijven bieden wel de mogelijkheid, maar we leven in een kleine stad, mensen zien niet in waarom ze niet naar kantoor zouden gaan. Sommigen zijn ook bang dat hun werkgever ze erop aankijkt als ze thuiswerken. Toch denk ik wel dat deze manier van werken blijvend is. Het is denk ik een gewaardeerde arbeidsvoorwaarde en het is goed voor de continuïteit van bedrijven.

Recycling geen prioriteit
Social distancing heeft de omzet van veel bedrijven in Hongkong doen afnemen en velen op de knieën gedwongen. Je zou denken dat dit hét keerpunt is voor de aanpak van de klimaatsverandering, maar ik betwijfel of het echt zo is. Een eigen observatie: COVID-19 heeft geleid tot een grote vraag naar afhaalmaaltijden. Mensen in Hongkong zijn gek op eten! Sommige eetgelegenheden kiezen voor recyclede bakjes, maar de meeste gebruiken plastic en piepschuim bakjes. Een enorme toename van op olie gebaseerde producten, lijkt mij dus. Hongkong staat niet vooraan bij het aanpakken van de klimaatsverandering en recycling is geen prioriteit voor de meesten. Dus er is geen sterke roep om afval te scheiden. Het gebeurt op vrijwillige basis en weinigen voelen zich geroepen om ervoor te zorgen.

Verdrietig
Als ik kijk naar de wereld, ging het er in de tijd voor de pandemie om wie of wat voor de grootste beroering of verandering kon zorgen, wie of wat de meeste aandacht kreeg. Tsja, de winnaar is duidelijk, COVID-19. Nog nooit heb ik in een paar weken tijd honderdduizenden overlijdens meegemaakt, iconische steden waar de ziel uit was, miljoenen mensen in economische malaise, disfunctionele regeringen en gezondheidszorgstelsels, extreme druk op personeel in de gezondheidszorg, en een weerzinwekkende toename van politieke intimidatie tussen landen en vermeende neutrale wereldorganisaties. Verdrietig...

* Halverwege 2018 was de bevolkingsdichtheid van Hongkong 6.880 inwoners/km2. In dat jaar was die in de Randstad 1.101 inwoners/km2.
Bronnen:
https://www.gov.hk/en/about/abouthk/facts.htm 
https://www.clo.nl/indicatoren/nl000118-bevolkingsomvang-en-huishoudens

Aan het woord is: Jan-Jaap van Peperstraten (42), priester en pastoor in Alkmaar en een paar omliggende dorpen. En, zoals hij op zijn Twitteraccount schrijft, is hij hoopverlener.

Ik ben een paar jaar actief op Twitter (@jjvpeperstraten) en ik blog. Mijn volgers vroegen of ik mijn diensten wilde gaan streamen toen ik ze niet meer in de kerk kon geven. Maar er werden diensten op televisie uitgezonden, dus ik vond het niet zo nodig. Toen de vragen een paar weken later nog bleven komen, heb ik m'n tanden op elkaar gezet en ben ik gaan hannesen met mijn mobiele telefoon. Nu geef ik een week of vier diensten via Facebook. Het is wat behelpen, maar voorziet in een behoefte, ik krijg er veel positieve reacties op. Mensen vinden het fijn wekelijks iets van de eigen kerk terug te zien. Doordat ik vanwege mijn activiteiten op sociale media breed publiek heb en veel opvang, juist ook in crisistijd, kan ik dicht bij de belevingswereld blijven. En ik spreek kort en deel mijn preek op in drieën met een rode draad, dat maakt het begrijpelijker. Ik vertel bijvoorbeeld over het Evangelie waarin Jezus zegt 'probeer je bezig te houden met de dag van vandaag, deze dag heeft genoeg aan eigen kwaad'. Het is nergens voor nodig om je druk te maken over wat er in de toekomst moet gebeuren. Zo hou je het behapbaar.

Drukst met ziekenzalvingen en uitvaarten
Het drukst ben ik in de laatste weken met ziekenzalvingen en uitvaarten. Alkmaar is niet het epicentrum van corona, maar we hebben wel te maken met ruim tweemaal zoveel overlijdens als gewoonlijk. In de afgelopen jaren heb ik honderden keren aan een sterfbed gestaan en uitvaartdiensten geleid. Elk sterfbed is verdrietig, er zijn weinig mooie sterfbedden. Ik ga er wel eens mopperend heen, maar ik kom nooit mopperend terug. Het is heel dankbaar om te doen. Dat doe ik in het moment, ik kan terugvallen op veel ervaring, pas achteraf denk ik er over na.
Als iemand met corona te hard achteruit gegaan is en zalving niet meer mogelijk is, geef ik de absolutie (het vergeven van zonden) vanachter glas. Ligt iemand met corona op sterven en kan ik wel het sacrament geven, dan word ik ter bescherming eerst helemaal ingepakt en krijg ik een masker op. Dan ga ik een verzegelde kamer binnen, wetend dat er iemand ligt met een dodelijk virus. Ik laat dat besef volledig los en doe wat ik moet doen, ik wil het 'monster' er helemaal buiten laten.
Ik houd het altijd kort aan een sterfbed, want doodgaan is erg vermoeiend. Nu moet ik de gebeden nog korter houden, omdat het met een masker veel moeilijker praten is. Ik krijg niet genoeg adem om lange zinnen uit te spreken én geconcentreerd te blijven. En normaliter ben ik in gewaad duidelijk aanwezig in mijn rol. Nu komt er zeg maar een marsmannetje binnen dat mompelt dat hij de pastoor is. Ik ben er nog niet uit hoe ik daar vorm aan kan geven. Dat is echt zoeken.

Waardig afscheid in een halfuur
De voorbereiding van een uitvaart moet nu vaak telefonisch gebeuren. Dat vind ik moeilijk, want het is vaak een emotioneel gesprek, zeker als iemand vrij snel na ziek worden is overleden. Bij een uitvaart mag alleen de naaste familie nu in de kerk zijn en de dienst mag maximaal een halfuur duren. Ervoor zorgen dat het in die beperkte tijd toch een mooi en waardig afscheid wordt, vraagt veel ervaring. Op basis van die ervaring kan ik snel schakelen. Ik zie snel wat ik kan schrappen en wat belangrijk is om op in te zoomen. We schakelden in het begin voor overleg ook wel telefonisch met collega's, want sommige vormen en gebeden konden we van elkaar overnemen. Maar ieder heeft ook een eigen stijl en smaak. Meestal schrijf ik gebeden toch zelf, omdat ik woorden van een ander vaak niet bij mij vind passen. Ik leg de nadruk toch nét ergens anders.

Nieuwe dagplanning
Door de coronatijd ziet mijn doordeweekse dag er heel anders uit. Normaal gesproken ging ik na het ochtendgebed de deur uit om in een omringende parochie een viering te verzorgen en bij te praten met diverse mensen. Zo hoor ik bijvoorbeeld bij wie het goed zou zijn als ik er eens langs zou gaan of even bel. 's Middags ging ik andere vieringen voorbereiden. En ik had één of twee uitvaarten per week. 's Avonds was ik aan het vergaderen. Ook nu sta ik om 7 uur op. De ochtend houd ik vrij voor studie. Mijn vak bijhouden heb ik de laatste vier jaar schandelijk laten liggen. Ik heb meters aan vakliteratuur door te nemen. Daar kom ik nu aan toe en ik ben er heel geconcentreerd mee bezig. Tussendoor kan ik worden opgeroepen voor een zalving of uitvaart. Als ik daarvoor word gebeld, valt alles uit m'n handen. 's Middags bereid ik vaak uitvaartvieringen voor.
De vergaderingen zijn weggevallen, ik heb opeens vrije avonden. Ik kan me niet herinneren die veel gehad te hebben. Voor mijn plezier lees ik graag biografieën, niet alleen over geslaagde levens maar ook waar mensen flink in mislukken, ik vind dat troostrijk. Op Goodreads zet ik mijn boekrecensies. Een mooie vond ik bijvoorbeeld de biografie over de Engelse dichter Basil Bunting.

Zorgen over weerbaarheid van mensen
Ik maak me wel zorgen over de weerbaarheid van mensen in deze tijd. Door verhalen via via en op sociale media merk ik dat veel mensen labieler zijn dan normaal, de draad een beetje kwijt zijn.
Ik spreek veel mensen die zich niet senang voelen, omdat ze niet zo productief zijn als normaal. Ik had voor mezelf in de eerste coronaweken gesteld dat het goed was als ik op vijftig procent draaide. Nu zit ik op zo'n zeventig procent en op een stijgende lijn. Ik leef bij de dag. Eerst was 28 april genoemd dat er versoepeling zou komen, toen 1 juni, maar ik zie de kerkdiensten dan eerlijk gezegd nog niet starten. Dus ik heb vooruitkijken helemaal losgelaten. En ik heb een nieuwe dagorde opgepakt. Voordat ik die dagplanning had, zat ik twee weken in een tijdsmoeras, een vormeloze tijd waar ik geen grip op had, ik merkte geen verschil meer tussen ochtend, middag en avond. Ik houd me nu zoveel mogelijk aan mijn dagorde, zodat ik kan terugkijken op een zinvolle dagbesteding. Dat raad ik anderen ook aan. Ik kan me wel goed voorstellen dat het voor jongere parochianen en mensen die ineens van honderdtwintig kilometer per uur naar complete stilstand in hun werk gaan, een moeilijke bocht is. Zeker als je gevoel van eigenwaarde afhangt van werk. Dat doet me denken aan de situatie van mensen die ernstig ziek worden en ineens alleen nog maar bestaan, zijn. Zij komen vaak terecht in een crisis van zingeving. Ze vragen dan “wat betekent mijn leven nog?” Voor die mensen ben ik beschikbaar. Die mensen zoeken ook contact.

Controle loslaten
Er zijn mensen die uren achtereen coronanieuws kijken en zich veel bezighouden met ziekte-, opname en sterftecijfers. Het is een normale houding om als betrokken burgers mee te kijken en onze mening te hebben. Maar in extreme situaties zoals nu kunnen we niet over de schouders van instanties meekijken en alles in detail volgen. De situatie wordt er niet beter van, we hebben geen grip op wat het virus doet. Die drang om controle te hebben moet je echt loslaten, anders gaat het je volledig beheersen. Ik heb het ook moeten doen. Dat ging makkelijker dan ik dacht. Wat ik zelf doe, daar heb ik controle over. Ik kan elke dag iets zinnigs doen voor een ander of voor mezelf. Daar word ik ook blijer van. Dat kan alleen als je je hoofd een beetje vrijhoudt. Als je in de afgrond blijft staren, ontzeg je jezelf die mogelijkheid.
Ik krijg ook DM-berichtjes op Twitter van mensen die bang zijn, zich klem voelen, bang zijn voor complottheorieën rondom 5G of andere buitenissige ideeën. Ik snap het wel, ik wil het niet veroordelen. Maar als je de greep op jezelf kwijtraakt, kan het hard gaan.

Behoefte aan zin en betekenis
Ik bied verlichting. Ik los de situatie niet op, maar kan het wel draaglijker maken. Veel dingen gaan nu niet volgens plan en dan reageren sommige mensen heel primair. Daarmee leren omgaan vraagt veel geduld en ik neem de emoties waarmee ik geconfronteerd word niet persoonlijk. Dan is het voor mij te overzien. Want ik ben ook een mens, ik voel me niet anders dan anderen in deze sterk veranderde wereld. Ik kan er echter op een andere manier in staan omdat ik een professionele rol heb waarin ik altijd bezig ben met de gevoelens en het gedrag van de mensen om mij heen. Dat gezegd hebbende: ik ben soms ook van mijn à propos en heb nog geen volledig evenwicht gevonden. Ik stimuleer mensen om niet te veel over doemscenario's na te denken. Mensen hebben behoefte aan zin en betekenis. Als je het al gewend bent om te zien naar anderen en ook vanuit een optimistische houding kunt kijken naar mogelijkheden die je hebt, dan is in deze tijd leven iets gemakkelijker. Als je dat niet al doet, zijn bijvoorbeeld complottheorieën over 5G makkelijker te consumeren. Ook een complottheorie geeft een soort zin en betekenis, maar in negatieve zin, je leven wordt er niet beter van.

Vijf fasen van rouw
Ik heb erg het gevoel dat de irrationaliteit die we nu bij mensen zien, een vorm van rouwgedrag is. Ik herken de eerste drie van de vijf fasen van rouw die psychiater Elisabeth Kübler-Ross beschrijft. Het begint met ontkenning ('het is maar een griepje, dat gedoe allemaal', 'het verandert mijn leven niet, wat er ook gebeurt' of geloven in een wondermiddel tegen corona). De tweede fase is woede (corona is allemaal de schuld van...), gevolgd door de derde fase, marchanderen. Maar je kan niet onderhandelen met een virus.
Die fases zijn allemaal tactieken om greep te krijgen op iets waar we geen greep op hebben. We zijn definitief dingen kwijt door deze coronatijd. We hebben overledenen, mensen krijgen gezondheidsproblemen, verliezen werk, of hun huis.
Waar ik echt benauwd voor ben, is de vierde fase van rouw: depressie. Ik ben bang dat er wel eens velen het massaal kunnen gaan opgeven. Mensen die zich dan compleet verlamd voelen, niet meer hun bed uit komen vanwege rouw om het verlies van hun naasten, hun baan, toekomst, bedrijf. Ik heb graag ongelijk, maar zie het wel gebeuren. Dat gaat heel moeilijk zijn. Daar moeten we ons ook op voorbereiden. Want we kunnen pas verder als iedereen mee komt, iedereen moet weer perspectief krijgen. Dat vraagt om een collectief proces van de schouders eronder zetten. Een proces waarin we mensen niet meer afrekenen op de vraag of ze wel of geen succes hebben, zoals we dat hiervoor altijd hebben gedaan. Corona is iets dat je succes vernietigt ongeacht of je je wel of niet je best hebt gedaan. Ik hoop dat we in de toekomst anders om zullen gaan met zaken als succes of ongeluk. Dat je je je niet overbodig gaat voelen als je geen succes hebt, maar dat je voelt dat er altijd toe doet, dat je waardigheid niet ligt in wat je allemaal presteert. Als samenleving en als kerk is het van belang dat we een plek bieden voor iedereen, gewoon zoals je bent, juist ook als je depressief bent. Het gaat erom dat we ons niet op prestaties richten, want echt presteren doen nu alleen de mensen in de zorg, regering en andere vitale beroepen. Voor alle anderen geldt: hoe kan ik vanuit een positieve houding mijn leven en dat van anderen zo zinnig en waardevol mogelijk maken? En daar zul je ook van leren.
De vijfde fase is de acceptatie. Verlies heeft dan een plek gekregen. Het litteken blijft, maar je kunt verder met leven. Er komen dingen voor ons verlies terug. Maar dan zijn we jaren verder. Over een aantal jaren kunnen we terugkijken hoe corona onze samenleving heeft veranderd. Er is de wereld voor en de wereld erna.